Сиз учун “буба” сўзи юмалоқ эшитиладими? Ёки “кики”чи? Булар ҳақиқий сўзлар эмас, аммо ўнлаб йиллардан бери одамлар уларни эшитганда, “буба”ни юмалоқ нарсалар, “кики”ни эса ўткир учли шакллар билан боғлаши маълум. Бунинг сабаблари ҳақида кўплаб назариялар илгари сурилган бўлса-да, уларнинг аксарияти нотўғри бўлиб чиқди. Энди эса, эҳтимол, ҳозиргача топилган энг ғалати далиллардан бири сифатида, тадқиқотчилар ҳатто янги туғилган жўжалар ҳам “буба”ни юмалоқ шакллар билан боғлашини аниқладилар.

Бу ҳодисанинг илк кашфиёти 1947 йилга бориб тақалади. Ўшанда кимдир баъзи сўзга ўхшаш товушларни юмалоқ шакллар, бошқаларини эса учли шакллар билан боғлашини топган. Кейинги йилларда бу алоқа “Буба/Кики эффекти” сифатида расмийлаштирилди, кўплаб экспериментал тадқиқотлар мавзусига айланди ва ҳатто кенг қамровли Wikipedia мақоласига эга бўлди.

Ушбу эффектни тушунтириш учун дастлабки ғоялардан бири ҳақиқий сўзларга ўхшашлик (фонетик ёки ёзувдаги ҳарфлар орқали) эди. Аммо кейинчалик турли тил ва алифболарда сўзлашувчилар билан ўтказилган тадқиқотлар бунинг умумий инсоний тенденция эканлигини кўрсатди. Бу алоқа ҳатто 4 ойлик чақалоқларда ҳам, улар гапириш ёки ёзишни ўрганишдан анча олдин ҳам кузатилган. Бироқ, бошқа приматларда Буба/Кики эффектини топишга бўлган уринишлар муваффақиятсиз якунланган. Бу эса уни мураккаб тилларни ўрганиш қобилиятимизнинг асосида ётган фақат инсонга хос қайта ишлаш қобилиятининг далили бўлиши мумкин деган тахминларга олиб келди.

Эндиликда италиялик тадқиқотчилар жамоаси – Мария Локонсол, Силвия Бенавидес-Варела ва Лусия Реголин – бу тахмин ҳам нотўғри эканлигини исботловчи далилларга эга. Улар Буба/Кики эффектини приматлардан анча узоқроқ турларда излашга қарор қилишди ва янги чиққан, атиги бир ёки уч кунлик жўжаларга мурожаат қилишди. Бу бироз ғалати туюлиши мумкин, аммо жўжаларнинг тайёрлигидан ташқари муҳим афзаллиги бор: 4 ойлик инсон боласидан фарқли ўлароқ, янги туғилган жўжалар тўлиқ ҳаракатчан ва дунё билан мулоқот қила олади.

Тажриба ва кутилмаган натижалар

Жимлик ёки классик мусиқа ёрдамида ўтказилган назорат экспериментлари шуни кўрсатдики, ёш жўжалар юмалоқ шаклга бироз мойил бўлади. Аммо “буба” сўзини айтган одамнинг овози ёзувлари жўжаларнинг 80 фоизини аввал юмалоқ шаклга қараб ҳаракатланишга мажбур қилди. Агар унинг ўрнига “кики” сўзининг ёзуви қўйилганда эди, бу рақам атиги 25 фоизга тушиб, учли шаклга қараб ҳаракатланган жўжалар сони ошди. Бу эффект 3 кунлик жўжаларда бироз кучлироқ намоён бўлди, аммо у тухумдан чиққанининг биринчи кунидаёқ текширилган ҳайвонларда ҳам кузатилди.

Тадқиқотчилар Буба/Кики эффектини “кроссмодал мувофиқлик” деб аталадиган ҳодиса билан боғлайдилар. Бунда бир сенсор тизимдан келган маълумот бошқасининг идрокимизга таъсир қилади. Буларнинг баъзилари маълум даражада мантиқли кўринади, масалан, юқори товушларни кичик объектлар билан, паст товушларни эса катталари билан боғлаш, бу умуман олганда бундай товушларнинг қандай ҳосил бўлишига мос келади. Инсонлардан ташқари, бу ҳолат итлар ва тошбақалар каби узоқ ҳайвонларда ҳам кузатилган – аммо жўжаларда эмас. Бошқа кроссмодал мувофиқликлар эса анча кам интуитивдир, масалан, юқори товушларни ёрқин ёритиш билан боғлаш, бу ҳам шимпанзелар ва тошбақалар каби турларда топилган.

Қандай бўлмасин, бу натижалар Буба/Кики эффекти мураккаб тилдан фойдаланадиган ҳайвонларга хос бўлган қобилият эмаслигини қатъий исботлайди. Улар, шунингдек, уни бошқа приматларда топа олмасликнинг сабаби, эҳтимол, катта ёшдаги приматларда тадқиқот ўтказилганлигида эканлигини кўрсатади. Уларнинг мотивацияларининг мураккаб аралашмаси оддий инстинктив афзалликларни босиб кетиши мумкин.

Ушбу тадқиқот нафақат Буба/Кики эффектининг илдизларини чуқурроқ тушунишга ёрдам беради, балки турли турлар ўртасидаги сенсор идрокнинг умумий механизмлари ҳақидаги билимларимизни ҳам кенгайтиради. Бу инсон миясининг ўзига хос хусусиятлари деб ҳисобланган баъзи қобилиятларнинг эволюцион жиҳатдан анча қадимий ва кенг тарқалган бўлиши мумкинлигини кўрсатади.

Манба: Science, 2026. DOI: 10.1126/science.adq7188.